Wilk w kulturze

PDF pageEmail pagePrint page

Zanim przejdziemy do wilkołaków, przyjrzyjmy się samemu obrazowi wilka w kulturze magicznej.  W związku z nocną i zimową aktywnością tegoż zwierzęcia, unikaniem siedzib ludzkich, przynależnością do lasu, jego drapieżną naturą oraz powiązaniami z księżycem, często uznawano wilki za wcielenia złych sił i demonów. Reprezentowały świat podziemny i w niektórych wierzeniach (np. u Indian Ameryki Północnej) były przewodnikami zmarłych do zaświatów. Już od starożytności czyniono obserwacje tych zwierząt. Arystoteles notował przykładowo, jakoby potomstwo wilków rodziło  się ślepe. W średniowieczu istniało przekonanie, że wilki poza spożywaniem pokarmu zwierzęcego żywią się również pewnymi szczególnymi rodzajami ziemi (czyli ponownie związek ze światem podziemnym) oraz wiatrem. Pomimo swej mrocznej, dzikiej natury, wilki związane są również z kultem płodności, co widać chociażby w micie na temat bliźniaków Romulusa i Remusa – legendarnych założycieli Rzymu, których wykarmiła wilczyca. Podobne mity dotyczące wilczycy-karmicielki badacze odnaleźli na obszarze Iranu, Chin i Mongolii. W obrzędowości polskiej występuje rytuał, polegający na zapraszaniu wilka (jako reprezentanta sił witalnych) do wigilijnego stołu, czyli w czasie rozstrzygania się pomyślności na nadchodzący rok. Ponadto wilk może być też istotą totemiczną oraz praprzodkiem rodu.

Mit o lykantropii ma bardzo długi rodowód, wspomina o nim już Herodot w V w. pne., podając wzmiankę o Neurach zamieszkujących południowo-wschodnie obszary słowiańszczyzny, którzy mieli jakoby raz do roku przemieniać się na pewien czas w wilki.  Wiara w wilkołactwo szczególnie dobrze zachowała się na obszarze Podlasia, w przeciwieństwie do zachodniej części Polski, gdzie szybko odchodziła w niepamięć i prawdopodobnie nigdy nie odgrywała na nich znaczącej roli. W zależności od przyczyny likantropii zróżnicowane było także zachowanie i charakter przemienionych ludzi. Wilkołak z urodzenia lub ukąszenia był agresywny, dziki, zachowywał się jak zwierzę. Czynił liczne szkody (ataki na zwierzęta hodowlane), mógł też napadać ludzi. W drugim przypadku, gdy wilkołak zyskiwał swoją formę poprzez rzuconą klątwę, zachowywał w dużej mierze swój ludzki charakter i naturę. Bohdan Baranowski przytacza w swojej książce ciekawą historię, w której owczarz, obrażony z powodu nie zaproszenia go na wesele, zamienił parę młodą i wszystkich gości w wilki. Stado pognało do lasu, ale po niedługim czasie zaczęło pojawiać się we wsi, szukając kontaktu ze swoimi bliskimi, którzy jednak odpędzali nieszczęsnych przemienionych. Nikt nie uświadczył agresji ze strony wilków z tego stada. Rodzinom przemienionych udało się przebłagać owczarza, by cofnął  zaklęcie. Zastrzegł on jednak sobie, że zrobi to tylko wtedy, gdy przysięgną, że nie będą się na nim mścić za ten czyn. Legenda głosi jednak, że rychło po cofnięciu zaklęcia, owczarza spotkał marny koniec ze strony rodzin pokrzywdzonych. Tego typu historie, różniące się jedynie szczegółami, badacze odnajdywali w różnych rejonach słowiańszczyzny, co potwierdza wcześniejsze wywody na temat wiary w związek wilków z płodnością symbolizowaną przez parę młodą i wesele.

Wilkołak został stworzony przez Wele, aby pożerał księżyc. Podobnie u Słowian. Różnego rodzaju pierwotne formy pierwszych wilkołaków mogły krzyżować się z kobietami oraz wilczycami. Powstawało różnorakie potomstwo.

Związki psa z zaświatami można odnaleźć w bardzo wielu kulturach i mitologiach. Zwierzę to częstokroć było strażnikiem zaświatów, jak chociażby grecki Cerber. Indyjski bóg krainy piekieł, Jama, strażnikiem swoich włości ustanowił właśnie psa.  Podobną rolę pełnił pies także w mitologii nordyckiej, nie bojąc się nawet obszczekać najwyższego z bogów – Odyna. W wierzeniach Egipcjan odnaleźć można psiogłowe bóstwa, Ptaha i Thota, strzegące miejsc świętych, Anubis zaś jest bóstwem świata podziemnego o głowie szakala. U ludów północnoazjatyckich pies był wcieleniem demona śmierci. Zwierzę to mogło też pełnić funkcję przewodnika dusz zmarłych (psychopomposa) nierzadko mającego za zadanie także osądzać ludzkie uczynki i decydować o miejscu, do którego trafi dusza. Taką funkcję psa odnaleźć można np. w wierzeniach Persów, czy Azteków (psogłowe bóstwo zwane Xoloth). W związku z bliską przynależnością do sfery zaświatowej do dziś można spotkać wierzenia, według których psy mają możliwość widzenia zjaw, złych duchów i wyczuwania śmierci, dzięki czemu mogą ostrzec swych właścicieli przed niebezpieczeństwem. Być może wiąże się to z niezwykle czułym psim węchem, przez co są one w stanie reagować na ludzki pot, wydzielany w sytuacjach zwiększonego stresu, napięcia, podenerwowania. Z zachowania psa można wywróżyć wiele rzeczy. Jak już zostało wyżej wspomniane, wierzy się, że psy wyczuwają nadchodzące nieszczęścia. I tak według wierzeń z obszaru Polski, jeśli nocą da się słyszeć urywane naszczekiwanie, oznacza to nadchodzącą śmierć. Podobnie jest w przypadku przeciągłego wycia zwierzęcia, a także gdy pies wyje i szczeka jednocześnie, próbując zbliżyć się do okna. Gdy pysk ma schylony ku ziemi, zbliża się wielkie nieszczęście, natomiast gdy uniesiony, można spodziewać się pożaru. Poprzez obserwowanie psiej aktywności można dowiedzieć się o zmianach pogodowych – jedzenie trawy, tarzanie się i uporczywe, długie drapanie oznaczają nadchodzący deszcz, natomiast szczekanie z łbem uniesionym do góry i podwiniętym ogonem, a także chowanie się pod stołem i w kącie izby oznajmiają zbliżanie się burzy. W przypadku myśliwych pomyślną wróżbą na polowanie jest sytuacja, gdy pies załatwia potrzebę fizjologiczną tyłem do swojego pana. Należy uważać na sytuacje, kiedy zwierzę przechodzi pomiędzy dwoma bliskimi sobie osobami, np. małżeństwem, czy przyjaciółmi, gdyż jest to oznaką zagrożenia dla relacji. Psy wykorzystywane są również we wróżbach związanych z zamążpójściem. W wigilię Bożego Narodzenia lub Nowego Roku dziewczęta podają psu kilka porcji jedzenia i ta, której porcja pierwsza została zjedzona, pierwsza może spodziewać się wyjścia za mąż. Po samej wieczerzy natomiast należy wyjść przed dom i nasłuchiwać, z której strony dobiega psie wycie, gdyż stamtąd właśnie zjawi się przyszły małżonek. Magiczne właściwości psów wykorzystywane są w przypadku różnych dolegliwości, zarówno fizycznych, jak i pochodzenia magicznego. Chociaż obowiązuje, podobnie jak w przypadku kotów, kategoryczny zakaz zabijania bez potrzeby, to psie sadło stosuje się jako remedium na podagrę i bóle uszu, zaleca się również okładanie chorych części ciała skwarkami wytopionymi z psiego tłuszczu. Wylizanie rany przez psa ma powodować szybsze jej wygojenie się.  W polskim folklorze popularnością cieszył się zabieg mający na celu uchronienie dziecka przed urokiem, który mógł spaść na nie po każdej pochwale – aby tego uniknąć, należało na koniec dodać „na psa urok”. W podobny sposób można było chronić latorośl przed chorobą – konieczne było wygłoszenie formułki „Na psa urok, niech idzie na góry, na lasy, na dęby, na wszystko, tylko nie na dzieci”.

Ziemianin

Your Offcanvas Sidebar area is currently empty. Go and add some widgets first.

Zmień wielkość liter
Kontrast