Tabela stratygraficzna (według ICS)

PDF pageEmail pagePrint page

jednostki nieformalne

Eon/ eonotem

Era/ eratem

Okres/system

Epoka/oddział

Wiek/

piętro

Faza górotwórcza

opis

 

fanerozoik

kenozoik

czwartorzęd

holocen

11,7 tys.

 
  • Koniec ostatniego zlodowacenia, powstanie i rozwój Bałtyku, rozwój ludzkiej cywilizacji.

plejstocen

późny

126 tys.

 
 
 
pasadeńska

walachijska

  • Następujące po sobie zlodowacenia i ocieplenia, wzmożone opady w strefie międzyzwrotnikowej. Obszary tundry porasta karłowata roślinność, w świecie zwierząt królują wielkie ssaki, które wymierają pod koniec epoki. Trwa ewolucja człowieka, na terenie Europy żyją obok siebie Homo neandertalensis i Homo sapiens; wykształcają się główne rasy ludzkie. W antropologii plejstocenowi odpowiada okres zwany paleolitem.

środkowy

781 tys.

kalabr

1,80 mln

gelas

2,58 mln

neogen

pliocen

piacent

3,600 mln

 
rodańska[a]

  • Antarktydę, część Ameryki Południowej i częściowo kontynenty północnej półkuli pokrywa Lądolód, Morze Śródziemne odzyskuje połączenie z Oceanem Atlantyckim, powstaje Przesmyk Panamski. Klimat ciągle się ochładza i staje bardziej suchy, trwa stepowienie dużych obszarów, rozprzestrzeniają się trawożerne kopytne.

zankl

5,333 mln

miocen

messyn

7,246 mln

 
 
attycka[a]
 
 
 
 
 
 
styryjska[a]

  • Powstają Alpy i Himalaje – Ocean Tetydy zostaje zamknięty połączeniem lądowym między Afryką i Eurazją, co prowadzi do wypiętrzania łańcucha alpejsko-himalajskiego; powstaje Morze Śródziemne. Andy wypiętrzają się na skutek subdukcji dna wschodniego Pacyfiku. Antarktydę pokrywa lądolód. Kurczą się obszary mórz śródlądowych. Zmiany układu kontynentów wymuszają powstanie nowych prądów morskich, które powodują wymieszanie składników odżywczych. Klimat ochładza się, w związku z czym trwa stepowienie dużych obszarów lądów. Istnieje już większość obecnych rodzin ptaków i ssaków.

torton

11,63 mln

serrawal

13,82 mln

lang

15,97 mln

burdygał

20,44 mln

akwitan

23,03 mln

paleogen

oligocen

szat

28,1 mln

sawska[a]

  • Klimat pozostaje ciepły przez większość epoki, pod koniec zaczyna się powoli ochładzać; wypiętrzają się Alpy. Pojawiają się pierwsze naczelne.

rupel

33,9 mln

eocen

priabon

37,8 mln

 
helwecka[a]
 
pirenejska[a]

barton

41,2 mln

lutet

47,8 mln

iprez

56 mln

paleocen

tanet

59,2 mln

 

zeland

61,6 mln

dan

66,0 mln

mezozoik

kreda

późna kreda

mastrycht

72,1 ± 0,2 mln

laramijska[a]
 
 
 
 
 
 
subhercyńska[a]

  • Wielka transgresja morza. osadzają się wapienie, margle, opoki i kreda pisząca. Wśród roślin zaczynają przeważać okrytonasienne. pod koniec kredy następuje jedno z największych masowych wymierań gatunków – wymieranie kredowe. Według jedynej liczącej się obecnie teorii było ono spowodowane zderzeniem z meteorytem o średnicy ok. 10 km. Wyginęły wszystkie dinozaury, belemnity, amonity, wiele grup gadów morskich oraz roślin lądowych.

kampan

83,6 ± 0,2 mln

santon

86,3 ± 0,5 mln

koniak

89,8 ± 0,3 mln

turon

93,9 mln

cenoman

100,5 mln

wczesna kreda

alb

~113,0 mln

austryjska[a]

  • Pojawia się coraz więcej roślin okrytonasiennych, lecz dalej ilościowo przeważają rośliny nagozalążkowe. Występują prymitywne ptaki, z tego okresu pochodzą znalezione w Chinach najstarsze szczątki ssaka łożyskowego – Eomai.

apt

~125,0 mln

barrem

~129,4 mln

hoteryw

~132,9 mln

walanżyn

~139,8 mln

berrias

145,0 ± 0,8 mln

jura

jura późna

tyton

152,1 ± 0,9 mln

neokimeryjska[a]

  • Na początku jury Pangea rozpada się na Laurazję i Gondwanę, pod koniec okresu również Gondwana zaczyna ulegać podziałowi. Często zmienia się biegunowość magnetyczna. Na początku jury następuje transgresja morza, duże obszary współczesnej Europy pokrywa morze epikontynentalne; pod koniec jury morza zaczynają się wycofywać. W jurze dolnej tworzyły się czarne iły, wapienie i margle, w środkowej piaszczyste i rudy żelaza, a w górnej wapienie, np. oolitowe i rafowe, oraz margle. W Europie tworzą się złoża boksytów – rudy glinu powstającej w tropikalnym klimacie z wietrzenia skaleni. W morzach trwa najbujniejszy rozwój amonitów (wydzielono opartych na nich ponad 100 poziomów stratygraficznych) i belemnitów, na lądzie dominacja wielkich gadów, pod koniec jury pojawia się archeopteryks – pierwszy ptak. Klimat jury jest ciepły, w osadach nie znaleziono dowodów żadnego zlodowacenia. Podobnie jak w triasie, żaden ląd nie leży na tyle blisko któregoś z biegunów, aby powstała polarna czapa lodowa. W Polsce najbardziej znanym utworem jurajskim jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, zbudowana z górnojurajskich wapieni.

kimeryd

157,3 ± 1,0 mln

oksford

163,5 ± 1,0 mln

jura środkowa

kelowej

166,1 ± 1,2 mln

baton

168,3 ± 1,3 mln

bajos

170,3 ± 1,4 mln

aalen

174,1 ± 1,0 mln

jura wczesna

toark

182,7 ± 0,7 mln

pliensbach

190,8 ± 1,0 mln

synemur

199,3 ± 0,3 mln

hettang

201,3 ± 0,2 mln

trias

późny trias

retyk

~208,5 mln

starokimeryjska[a]
 
 
 
 
 
 
 
labińska[a]

noryk

~228 mln

karnik

~235 mln

środkowy trias

ladyn

~242 mln

anizyk

247,2 mln

wczesny trias

olenek

251,2 mln

ind

252,17 ± 0,06 mln

paleozoik

perm

loping

czangsing

254,14 ± 0,07 mln

palatynacka[b]
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
saalska[b]

  • Kontynenty połączone są w jeden superkontynent – Pangeę. Powstaje wiele pustyń, na których powstają czerwone zlepieńce i piaskowce (stąd dawna nazwa wczesnego permu – „czerwony spągowiec„), trwa silna działalność wulkaniczna. W drugiej połowie permu następuje transgresja morza, później kilka następujących po sobie regresji i transgresji, dzięki którym powstają cechsztyńskie cyklotemy węglanowo-ewaporatowe. Z tego okresu pochodzą m.in. kłodawska sól kamienna, hydrotermalne złoża miedzi LGOMu, oraz liczne surowce skalne. W utworach permskich istnieją ślady wielkiego zlodowacenia. Pod koniec okresu następuje wymieranie permskie: największe masowe wymieranie w historii życia na Ziemi. Wymierają drzewiaste widłaki, skrzypy i paprocie (zastępowane przez rośliny iglaste, miłorzębowe i sagowce), pospolite w morzach prawie całego paleozoiku trylobity, koralowce czteropromienne, a także częściowo płazy, gady i .

wucziaping

259,9 ± 0,4 mln

gwadalup

kapitan

265,1 ± 0,4 mln

word

268,8 ± 0,5 mln

road

272,3 ± 0,5

cisural

kungur

279,3 ± 0,6 mln

artinsk

290,1 ± 0,1 mln

sakmar

295,5 ± 0,4 mln

assel

298,9 ± 0,2 mln

karbon

pensylwan

późny pensylwan

gżel

303,7 ± 0,1 mln

 
 
asturyjska[b] 
 
 
 
 
kruszcogórska[b]
 
sudecka[b]
 
 
 
bretońska[b]

kasimow

307,0 ± 0,1 mln

środkowy pensylwan

moskow

315,2 ± 0,2 mln

wczesny pensylwan

baszkir

323,2 ± 0,4 mln

missisip

późny missisip

serpuchow

330,9 ± 0,2 mln

środkowy missisip

wizen

346,7 ± 0,4 mln

wczesny missisip

turnej

358,9 ± 0,4 mln

dewon

późny dewon

famen

372,2 ± 1,6 mln

liguryjska[b]
 
 
eryjska[b]
 
 
 
ardeńska[b]

  • Trwa erozja wyniesionych wcześniej łańcuchów górskich na północnej półkuli, co owocuje wielkimi pokładami czerwonej barwy zlepieńców i piaskowców. Klimat jest ciepły i suchy. Flora lądowa to psylofity, pierwotne paprocie, widłaki i skrzypy. Pojawiają się pierwsze zwierzęta lądowe: stawonogi i płazy tarczogłowe. Na początku okresu trwa regresja morska, następnie transgresja. Teren obecnej Polski zalany jest przez morze, na powierzchni znajdują się jedynie góry. Osady dewonu odsłaniają się w Górach Świętokrzyskich. Pod koniec okresu rozpoczęły się wstępne ruchy górotwórcze . Pod koniec okresu ma miejsce masowe wymieranie, jedno z pięciu największych w historii życia.

fran

382,7 ± 0,8 mln

środkowy dewon

żywet

387,7 ± 0,8 mln

eifel

393,3 ± 1,2 mln

wczesny dewon

ems

407,6 ± 2,6 mln

prag

410,8 ± 2,8 mln

lochkow

419,2 ± 3,2 mln

sylur

przydol

423,0 ± 2,3 mln

 
 
 
 
 
 
 
 
krakowska[b]

ludlow

ludford

425,6 ± 0,9 mln

gorst

427,4 ± 0,5 mln

wenlok

homer

430,5 ± 0,7 mln

szejnwud

433,4 ± 0,8 mln

landower

telicz

438,5 ± 1,1 mln

aeron

440,8 ± 1,2 mln

ruddan

443,8 ± 1,5 mln

ordowik

ordowik późny

hirnant

445,2 ± 1,4 mln

takońska[c]

  • Trwa transgresja morza, stąd większość osadów tego okresu to głównie morskie utwory piaszczysto-ilaste, takie jak łupki ilaste, piaskowce, wapienie czy margle. Na obszarze dzisiejszej Polski znajduje się płytkie morze. W ordowiku miało miejsce nasilenie . Większość kontynentów południowej półkuli tworzy Gondwanę, zgodnie z teorią tektoniki płyt dryfującą od równika w kierunku bieguna południowego. Klimat jest ciepły. Na lądzie pojawiają się pierwsze paprotniki. Pod koniec tego okresu Gondwana osiągnęła szerokość polarną i uległa częściowemu zlodowaceniu, nastąpiło również masowe wymieranie zwierząt (wymieranie ).

kat

453,0 ± 0,7 mln

sandb

458,4 ± 0,9 mln

ordowik środkowy

darriwil

467,3 ± 1,1 mln

daping

470,0 ± 1,4 mln

ordowik wczesny

flo

477,7 ± 1,4 mln

tremadok

485,4 ± 1,9 mln

kambr

furong

piętro 10[d]

~489,5 mln

sandomierska[c]
sardyjska[c]

  • Nastąpiła kambryjska eksplozja ewolucyjna, wielka radiacja organizmów posiadających szkielety, przypuszczalnie związana z ustąpieniem zlodowaceń neoproterozoicznych i zwiększeniem się ilości tlenu w atmosferze. Pozostawiła ona po sobie liczne skamieniałości i ślady organiczne. W drugiej epoce kambru pojawiają się trylobity, stanowiące ważny element fauny morskiej przez resztę ery. W kambrze pojawiły się też pierwsze strunowce (pikaia). Od dolnego kambru trwa wielka transgresja morza (maksymalna w środkowym kambrze), następnie wskutek ruchów górotwórczych następuje lekka regresja w górnym kambrze. Typowe dla tego okresu są skały osadowe pochodzenia morskiego. Teren dzisiejszej Polski leży w pobliżu równika. Utwory kambryjskie występują w Polsce na powierzchni w Górach Świętokrzyskich i Sudetach. Pod koniec kambru rozpoczyna się .

dziangszan

~494 mln

paib

~497 mln

oddział 3[d]

gużang

~500,5 mln

drum

~504,5 mln

piętro 5[d]

~509 mln

oddział 2[d]

piętro 4[d]

~514 mln

piętro 3[d]

~521 mln

terenew

piętro 2[d]

~529 mln

fortun

541,0 ± 1,0 mln

prekambr

proterozoik

neoproterozoik

ediakar

~635 mln

kadomska
panafrykańska
bajkalska

  • Po ustąpieniu globalnych zlodowaceń z okresu kriogenu klimat ocieplił się, choć mniejsze zlodowacenia miały jeszcze miejsce w ediakarze. Nastąpiło pierwsze masowe pojawienie się makroskopowych wielokomórkowców, znanych jako fauna ediakarańska.

kriogen

850 mln

 
  • W atmosferze znajduje się coraz więcej tlenu. Utlenia on związki żelaza, dzięki czemu w okresie między 2,5 a 2 mld lat temu powstaje ponad 90% światowych rud żelaza. Około 2 mld lat temu zaczyna wykształcać się warstwa ozonowa. W dolnym proterozoiku miało miejsce pierwsze znane w dziejach ziemi zlodowacenie; w ciągu całej ery miało miejsce ich kilka, a największe z nich w kriogenie – istnieje hipoteza, że cała planeta pokryta była lodowcami, niezamrożone były jedynie równikowe partie oceanów, lub wręcz tylko głębie oceaniczne podgrzewane ciepłem Ziemi (tzw. Ziemia-śnieżka). W pozostałych okresach proterozoiku klimat był ciepły, o czym świadczą pochodzące z tamtego czasu wapienie i dolomity. Trwały potężne ruchy górotwórcze, wiele skał uległo metamorfizmowi. Ok. 2,1 mld lat temu prawdopodobnie pojawiły się pierwsze organizmy wielokomórkowe (gabonionta), które jednak wymarły bezpotomnie; ok. 1,5 mld lat temu pojawiły się szerzej organizmy eukariotyczne (Acritarcha).

ton

1 mld

dalslandzka

mezoproterozoik

sten

1,2 mld

grenwilska (swekonorweska)

ektas

1,4 mld

 

kalim

1,6 mld

penakaen
hudsońska
karelska

paleoproterozoik

stater

1,8 mld

 

orosir

2,05 mld

 

riak

2,3 mld

 

sider

2,5 mld

algomijska

archaik

neoarchaik

2,8 mld

kenorańska

  • Skorupa ziemska już zastygła, a jej temperatura spadła na tyle, by mogła występować woda w stanie ciekłym. Powstają kratony – zalążki przyszłych kontynentów, oraz pierwsze rudy metali. Około 3,8 mld lat liczą najstarsze pozostałości po beztlenowych i bezjądrowych organizmach. Z archaiku pochodzą pierwsze warstwy wapieni i dolomitów, na ok. 2,8 mld lat temu przypada rozpowszechnienie stromatolitów. Zawartość wolnego tlenu w atmosferze jest bardzo niska, panują warunki redukujące. Międzynarodowa Komisja Stratygrafii nie definiuje początku tej ery, nieoficjalnie przyjmuje się jednak za dolną granicę 4,0 mld i hadeik jako erę poprzedzającą.

mezoarchaik

3,2 mld

białomorska
saamijska

paleoarchaik

3,6 mld

 

eoarchaik

4,0 mld

 

Your Offcanvas Sidebar area is currently empty. Go and add some widgets first.

Accessibility
Zamknij