Polskie rasy koni

PDF pageEmail pagePrint page

Autor cyklu polskich ras zwierząt domowych opisujący nasze rasy kóz i krów, odszedł od nas w wieku 94 lat. Z szacunku dla autora cyklu będziemy kontynuowali prezentowanie pozostałych rodzimych ras zwierząt domowych.

Konie, które ciągnęły wozy, pługi i inne maszyny rolnicze, były kiedyś zwierzętami bardzo popularnymi nie tylko na wsi. Rozwój przemysłu spowodował, że zostały prawie całkowicie wyparte przez ciągniki i samochody (osobowe, dostawcze i ciężarowe). Teraz można spotkać je w niewielkich stadach zachowawczych, klubach jeździeckich, czasami pracujące w lesie lub wożące turystów.

Koniki polskie są rodzimą, prymitywną rasą koni wywodzącą się bezpośrednio od dzikich tarpanów.

Dzikie konie, zwane tarpanami można było jeszcze w XVIII wieku spotkać na lesistych terenach Polski, Litwy i Prus. W lesie chroniły się głównie przed ludźmi, ale pasły się na otwartych terenach, polanach, łąkach, nieużytkach. W okolicach Puszczy Białowieskiej przetrwały do ok. 1780 roku, kiedy ich resztki odłowiono do zwierzyńca hrabiów Zamojskich w Zwierzyńcu k. Biłgoraja. Około 1806 roku zwierzyniec zlikwidowano, a konie rozdano okolicznym chłopom.

Badania Jana Grabowskiego i Stanisława Schucha (przeprowadzone w 1914 roku) pokazały, że w okolicach Biłgoraja przetrwały prymitywne koniki bardzo przypominające dawne dzikie tarpany. Końmi tymi, w drugiej połowie lat dwudziestych, zainteresował się Tadeusz Vetulani, późniejszy profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Wybrano osobniki jak najmniej odbiegające od opisów ich dzikich przodków i rozpoczęto hodowlę odtwórczą. Po II wojnie światowej zachował się nieliczny materiał hodowlany, który posłużył odbudowie rasy.

Do czysto rasowej hodowli koników polskich dopuszczane są wyłącznie osobniki maści myszatej z pręgą, bez odmian (w hodowli terenowej czasowo dopuszcza się drobne odmiany na głowie). Umaszczenie myszate może być o odcieniu jasno- do ciemnomyszatego lub bułanomyszate. W grzywie i ogonie dopuszczalne są jasne włosy. Pożądany jest typ pokrojowy konia prymitywnego, z obfitym uwłosieniem grzywy i ogona. Dopuszczalne są mniej szlachetne głowy oraz niewielka rozbieżność przednich kończyn i szablastość tylnych kończyn.

Pożądane standardy biometryczne:

– wysokość w kłębie koni dorosłych (klaczy i ogierów), minimum – 130 cm, maksimum – 140 cm;

– obwód klatki piersiowej, wartości minimalne dla koni dorosłych (klacze i ogiery) – 165 cm;

– obwód nadpęcia, wartości minimalne dla koni dorosłych: klacze – 16, 50 cm, ogiery – 17,50 cm.

 Hucuły, niewielkie, prymitywne konie górskie są jedną z najstarszych polskich ras o skonsolidowanym genotypie. Wytworzone zostały na terenie Bukowiny oraz Karpat Wschodnich, tzw. Karpat Lesistych, w górnym biegu Czeremoszu, Prutu, Putilli, Mołdawy, Suszawy i Tissy. Do dziś nie wiadomo, jakie jest ich pochodzenie. Najprawdopodobniej są potomkami różnych typów koni: tatarskich, orientalnych, arabskich, tureckich, koni Przewalskiego, a także koni z krwią norycką. Rasę kształtował ostry górski klimatu, przy ubogiej paszy i bardzo prymitywnych warunkach bytowania.

Nazwę swą wywodzą od górali ruskich – Hucułów, dla których konie odgrywały bardzo ważną rolę w życiu codziennym. Pierwsza wzmianka pisemna o tej rasie została zamieszczona w 1603 roku w „Hippice”. Drohostajski opisuje je jako doskonałe konie górskie, wspaniale sprawdzające się w najtrudniejszych warunkach.

Głowa dość ciężka o różnym profilu, szerokim czole, ale sucha; szyja średnio długa, raczej gruba, nigdy nieosadzona wysoko; tułów silny, długi, szeroki, o długich i wyjątkowo dobrze wysklepionych żebrach; kłąb niewysoki, ale wyraźnie zarysowany i dobrze umięśniony. Grzbiet długi, prosty lub nieco wklęsły, ale mocny; lędźwie dość długie, szerokie i mocne; zad zaokrąglony lub nieco ścięty, bardzo mocny, często przebudowany. Pierś szeroka, łopatka ustawiona stromo. Kończyny przednie kościste, bardzo mocne, o dobrze wykształconych nadgarstkach. Stawy skokowe szerokie i mocne, sprawiające przez to wrażenie dużych; często występująca szablastość kończyn tylnych; kopyta o bardzo twardym i elastycznym rogu, ale niewielkie. Uzębienie mocne, wolno ścierające się. Zarówno ogiery jak i klacze odznaczają się mocną i jędrną konstytucją, żywym temperamentem i łagodnym usposobieniem. Umaszczenie jest przeważnie gniade i myszate, w różnych odcieniach, srokate, rzadziej kare lub bułane. U koni gniadych, myszatych i bułanych pożądana jest ciemna pręga ciągnąca się przez grzbiet oraz pręgowanie na łopatkach i nogach. Ruch koni tej rasy w stępie i kłusie, winien charakteryzować się dużą dynamiką, umiarkowaną posuwistością, prawidłową kadencją.

Wzorzec biometryczny:

– wysokość w kłębie – ogiery 135 do 145 cm, klacze 132 do 143 cm;

– obwód klatki piersiowej – większy, o co najmniej 30 cm od wysokości w kłębie, zarówno dla ogierów jak i klaczy;

– obwód nadpęcia w jej najcieńszym miejscu – ogiery 17 do 20 cm, klacze 16 do 19 cm.

Konie małopolskie

Początki rasy sięgają wieku XVII, kiedy to na krajowe pogłowie koni coraz silniej zaczęły oddziaływać reproduktory pochodzenia orientalnego. Wpływ reproduktorów orientalnych trwał przez cały wiek XVII, XVIII i pierwszą połowę wieku XIX. W rezultacie, przybrał charakter orientalnej półkrwi. Począwszy od drugiej połowy wieku XIX zaznaczył się wpływ koni pełnej krwi angielskiej, zarówno w formie czystej, jak i półkrwi. Wpływ koni orientalnych był jednak wciąż bardzo silny, szczególnie pochodzenia austro-węgierskiego. Wzmogło się również oddziaływanie koni czystej krwi arabskiej.

Konie małopolskie zachowały najwięcej cech dawnych koni rodzimych. Na ogół posiadają one wiele cech konia orientalnego, pod wpływem, którego przez całe lata rozwijała się polska hodowla. Wzorzec konia małopolskiego zakłada, że powinien być to koń wszechstronny, wierzchowo-zaprzęgowy o bardzo szerokim zakresie użytkowania. Szczególną rolę konie te mogą odgrywać w agroturystyce, nadają się do nauki jazdy konnej i powożenia, jazdy spacerowej, wielodniowej, ekstremalnej jazdy terenowej i drobnych prac polowych. Równie wszechstronne zastosowanie powinny znaleźć w sporcie kwalifikowanym, zwłaszcza w WKKW i powożeniu.

Konie małopolskie odznaczają się plennością, długowiecznością, bardzo dobrym wykorzystaniem paszy, odpornością na choroby i złe warunki bytowe, wytrzymałością w użytkowaniu i predyspozycjami do długotrwałej jazdy terenowej w trudnych warunkach. Cechują je: sucha konstytucja, długie linie, harmonijna budowa i orientalna uroda. Szyja powinna być dość długa, najlepiej łabędzia. Kończyny suche, łopatka długa i skośna, zad z wysoką nasadą ogona, kłąb dobrze zarysowany, grzbiet mocny. Temperament żywy, charakter łagodny. Preferowana maść gniada i siwa.

Koń wielkopolski

Rasa powstała w wyniku połączenia w roku 1962 koni mazurskich, pochodzących od pozostałej na terenach Mazur po roku 1945 populacji koni trakeńskich i wschodniopruskich oraz lżejszej, bardziej szlachetnej odmiany poznańskiej, z większym udziałem krwi angloarabskiej i półkrwi angielskiej. Koń w typie półkrwi angielskiej, podobny do trakeńskiego.

Głowa szlachetna, szyja długa i prawidłowo osadzona. Właściwe dla koni wierzchowych długie łopatki, kłąb wyraźnie zaznaczony. Kłoda zwięzła, głęboka. Mocny, ścięty, doskonale umięśniony zad. Solidne, długie i suche kończyny, bez szczotek pęcinowych. Dobre chody, zadowalające zdolności skokowe. Występują wszystkie maści.

Wzorzec biometryczny:

– wysokość w kłębie: 165 cm i więcej;

– obwód klatki piersiowej: 170-210 cm.

Konie śląskie

Po drugiej wojnie światowej na terenach Śląska pozostało dużo dobrych koni śląskich pochodzących w liniach żeńskich od miejscowych szlachetnych klaczy i od ogierów oldenburskich i wschodniofryzyjskich. Import ogierów oldenburskich w okresie powojennym pozwolił na zachowanie i utrwalenie pożądanego typu. Miejscowe warunki i możliwość użytkowania roboczego w rolnictwie zapewniły tej rasie przetrwanie na terenie Śląska, a nawet rozprzestrzenienie jej na tereny południowej Polski. Racjonalne stosowanie dolewu pełnej krwi angielskiej podnosiło przydatność sportową przy jednoczesnym zachowaniu pożądanego starego typu konia śląskiego, który zaginął w Oldenburgu – ojczyźnie protoplastów tej rasy.

Pożądane jest zachowanie starego typu konia śląskiego o dużych ramach, wpisanego w prostokąt, o harmonijnej budowie ciała, z dosyć ciężką, kościstą głową o dopuszczonym garbonosym profilu. Oko powinno być żywe, wyraziste, uszy niezbyt małe, proporcjonalne do głowy, ganasze wyraziste, szerokie i głębokie. Szyja długa, mocno umięśniona, może być; kłoda mocna, dopuszcza się brak wyrazistego kłębu, z mocnym grzbietem i silnie związanymi lędźwiami, nerka proporcjonalnie długa; zad szeroki, łagodnie skośny lub prosty, dobrze umięśniony z niezbyt niską nasadą ogona. Klatka piersiowa szeroka i głęboka, łopatka dobrze umięśniona (pożądana ukośna), kłoda niepodkasana z łagodnie wklęsłą słabizną. Kończyny prawidłowo skątowane, szerokie nadpęcia, stawy suche. Kopyta proporcjonalne do masy ciała. Ruch – stęp energiczny, przekraczający, szeroki; kłus – wydajny, obszerny. Konstytucja mocna. Maść gniada, ciemnogniada, skarogniada, kara; dopuszcza się maść siwą.

Wzorzec biometryczny:

– wysokość w kłębie: klacze 158 cm, ogiery 160 cm;

– obwód klatki piersiowej: klacze i ogiery 190 cm;

– obwód nadpęcia przedniego: klacze 22,5 cm, ogiery 23 cm.

Oprócz ras pierwotnych i gorącokrwistych, mamy w Polsce kilka ras koni zimnokrwistych, czyli tych najcięższych i najsilniejszych. Powstały na drodze krycia klaczy ras lokalnych ogierami zimnokrwistymi. Największą rolę odegrały perszerony, ardeny i w mniejszym stopniu belgi i bretony. Cechuje je masywna sylwetka i dobre umięśnienie całego ciała.

Są użytkowane, jako zwierzęta pociągowe w miejscach trudnodostępnych dla sprzętu mechanicznego, na terenach podmokłych, górskich i w lasach oraz zaprzęgowo w agroturystyce, hipoterapii i rekreacji. Ponieważ należą do ras wcześnie dojrzewających, posiadają szybkie tempo wzrostu i dobre wskaźniki wykorzystania paszy oraz plenności, dużą masę ciała i wydajność rzeźną, użytkuje się je w kierunku rzeźnym.

Program ochrony zasobów genetycznych w Polsce obejmuje hodowlę koni sztumskich i sokólskich.

Konie sztumskie

Rasa została wytworzona w rejonie Warmii, Mazur oraz Gdańskiego Powiśla. Do doskonalenia pogłowia najbardziej przyczyniły się Sztumska Wieś i Stadnina Koni Nowe Jankowice. Obecnie nadal ulepszane są cechy związane z wielkością i masą ciała koni.

Koń sztumski jest największym i najcięższym z przedstawicieli koni zimnokrwistych w Polsce. Hodowcy z wyżej wymienionych regionów włożyli mnóstwo pracy w rozwój populacji i program hodowlany. Konie sztumskie są uznawane za dziedzictwo kulturowe Warmii, Mazur i Powiśla. Pochodzą od koni ardeńskich szwedzkich i francuskich oraz belgijskich. Głowa jest średniej wielkości, z zaokrągloną potylicą, o profilu prostym lub z lekkim garbem na nosie. Kłoda powinna być równomiernie i masywnie umięśniona. Klatka piersiowa jest szeroka i głęboka. Grzbiet jest prosty, a zad szeroki i silnie umięśniony. Kończyny są szeroko rozstawione, silne o mocnych i dużych kopytach.

Klacz w wieku 3 lat osiąga obwód klatki piersiowej 200 cm i 155‒165 cm w kłębie. Ogiery są odrobinę wyższe, a obwód klatki piersiowej wynosi 210 cm. Konie powinny mieć umaszczenie gniade, kasztanowate, dereszowate lub kare. Konie sztumskie mają łagodny i zrównoważony temperament, cechują się dużą cierpliwością i pracowitością.

Koń sokólski

Rasa ta powstała w północnowschodnim rejonie kraju, gdzie warunki środowiska i gleb są cięższe niż w innych rejonach kraju. Konie sokólskie pochodzą od prymitywnych koni włościańskich zwanych „mierzynami”. Konie te charakteryzowały się małym kalibrem, ale dużą siłą pociągową. Były użytkowane, jako siła zaprzęgowa, rzadziej wierzchowo. Rolnicy z tamtych regionów oczekiwali od koni dużej siły i efektywności pracy w polu, a mierzyny nie spełniały ich wymagań. Rozpoczęto prace hodowlane, mające na celu zwiększenie gabarytów ciała i polepszenie zdolności do pracy. Klacze miejscowe były kryte ogierami zimnokrwistymi sprowadzonymi  zza granicy, głównie rasy norfolk-bretońskiej, ardeńskiej, belgijskiej i suffolk.

W latach 50 ubiegłego wieku rozpoczęto odbudowę populacji po wojnie i hodowlę w rejonie białostockim (Suwałki, Mońki, Sokółka, Augustów). Utworzono konie zimnokrwiste w typie sokólskim o charakterystycznych cechach pokroju i kierunku użytkowości.

Konie sokólskie należą do koni średniego kalibru, tzw. „swobodnie kłusujące”. Konie sokólskie zostały wytworzone głównie w celu zaprzęgowym i w mniejszym stopniu do prac polowych. Idealnie nadają się do prac zaprzęgowych oraz wierzchowych. Mają łagodny temperament, są bardzo wytrzymałe i odporne na niekorzystne warunki środowiska. Są rasą wcześnie dojrzewającą, posiadają szybkie tempo wzrostu, nie należą do zwierząt wybrednych, dobrze wykorzystują nawet słabej jakości pasze. Mogą być użytkowane przez długie lata, w tym czasie zachowują zdrowie oraz płodność.

Konie posiadają średniej wielkości głowę, dobrze umięśnioną szyję. Klacze posiadają dobrze zaznaczony kłąb, natomiast u ogierów znajduje się pod warstwą tłuszczu i jest źle widoczny. Klatka piersiowa jest głęboka, żebra ukształtowane beczkowato, kłoda dość długa. Nogi są krótkie, szeroko rozstawione o suchej budowie i mocnych kopytach. Owłosienie równomierne, dość długie, na pęcinach występują szczotki. Konie mają prawidłową budowę tylnych kończyn oraz kopyt i rzadko zapadają na kulawizny. Klacze trzy letnie osiągają 148-162 cm w kłębie i obwód klatki piersiowej około 200 cm. Ogiery w wieku 30 miesięcy dorastają do 155-162 cm w kłębie i powyżej 200 cm w obwodzie klatki piersiowej.

Jerzy Dauksza

Your Offcanvas Sidebar area is currently empty. Go and add some widgets first.

Zmień wielkość liter
Kontrast