Ośrodki władzy

PDF pageEmail pagePrint page

Początki formowania się przyszłych ośrodków władzy można upatrywać na przełomie 1904 i 1905 roku, kiedy to Piłsudski z jednej, a Dmowski z drugie strony, podjęli działania tworzenie przyszłych struktur administracyjnych.

Pojawiła się wobec tego koncepcja granic przyszłej Polski.

Linia Dmowskiego

 Zarówno Piłsudski jak i Dmowski widzieli przyszły kształt Polski według przybliżonych granic sprzed „drugiego rozbioru” i w tych granicach przygotowywali kształtowanie przyszłych ośrodków władzy.

Na początku jesieni 1918 roku praktycznie wszystkie polskie stronnictwa polityczne zdawały sobie sprawę ze zbliżającego się wielkimi krokami załamania Państw Centralnych i związanego z tym końca wojny. Klęska Niemiec i Austro–Węgier była tym, na co czekały organizacje niepodległościowe.  Dzięki klęsce zaborców, Polska zyskała szansę na ogłoszenie formalnej niepodległości. Stąd też trwające już w październiku gorączkowe przygotowania do uformowania nowych ośrodków władzy, która rządziłaby krajem w pierwszych miesiącach jego samodzielnego bytu. W tym okresie funkcjonowało już na ziemiach polskich kilka różnych ośrodków, z których niektóre aspirowały do rządzenia całą Polską. Inne zaś koncentrowały się na kontrolowaniu niewielkiego obszaru, zwykle spornego z sąsiednim państwem.

Ambicji sprawowania władzy w całej Polsce nie ukrywała Rada Regencyjna, organ administracyjny utworzony przez siły niemieckie aktem z 5 listopada w 1916 roku, mającym rządzić aż do wybrania władcy. Już w początkach roku 1918 rozpoczęła przygotowania do ewentualnego przejęcia władzy, powołała rząd polski z Józefem Świeżyńskim na czele i w listopadzie posiadała już zaczątki wojska, całkiem sprawnie działającą administrację i aparat państwowy, później wykorzystany przy odbudowie państwa. Formalnie Rada Regencyjna ogłosiła swoją niezależność i niepodległość  już 7.10.1918 roku. Opowiedziała się za powstaniem państwa, już nie tylko sprzymierzonego z Niemcami, ale o pełnej suwerenności. Rada Regencyjna posiadała stosunkowo silną pozycję w Królestwie Polskim, ale cieniem kładła się współpraca z państwami centralnymi. Dlatego spora część społeczeństwa nie uznawała jej, jako instytucji niezależnej i nie miała realnej władzy, ani prawa do rządzenia odbudowującą się Polską.

Odmawiał jej miedzy innymi Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, jaki ukształtował się w Lublinie 7 XI 1918 roku. Na jego czele stanął Ignacy Daszyński, działacz socjalistyczny. Prócz niego w rządzie tym zasiadali politycy PPS i PSL Wyzwolenie, a więc partii o lewicowym charakterze. Zdążył on wydać nawet manifest, zapowiadający w nowej Polsce szerokie reformy polityczno – gospodarcze w duchu postulatów socjalistycznych i chłopskich.

Lewicowy charakter tej władzy powodował, że nie tylko nie uznała go Rada Regencyjna, ale jego manifest odrzucony został także przez ugrupowania prawicowe, w tym PSL Piast, którego przywódcę Wincentego Witosa próbowano, bez efektu, namówić do uczestnictwa w tym rządzie.

Jeszcze bardziej radykalny, lewicowy charakter miały Rady Delegatów Robotniczych tworzące się w Lublinie (5 XI 1918 roku) i w Zagłębiu Dąbrowskim.

W 1918 roku pojawił się również szereg polskich instytucji sprawujących władzę lokalnie. Do nich należała np. Polska Komisja Likwidacyjna, funkcjonująca w Krakowie od 28 X 1918 roku. Jej zadaniem było wyparcie austriackiego okupanta z Krakowa i wprowadzenie polskiej administracji w Galicji. Usunięcie zaborców z Krakowa nastąpiło 31 X 1918 roku dzięki działalności oddziału płk. Bolesława Roji. Przeciw zaborcy austriackiemu powstała także na Śląsku Cieszyńskim Rada Narodowa (19 X 1918 roku), której zadaniem było wyznaczenie polsko-czeskiej granicy na tym spornym terenie i zapewnienie polskiej władzy w zajętej części. W zaborze pruskim od 10 XI 1918 roku aktywnie działała Naczelna Rada Ludowa na czele z ks. Stanisławem Adamskim, funkcjonująca jako reprezentant polskich interesów na tym obszarze. Ta wielość organizacji polskich u schyłku I wojny światowej gwarantowała ochronę interesów narodowych, ale zarazem groziła wybuchem wojny domowej, prowadzonej między wzajemnie nieuznającymi się instytucjami dążącymi do przejęcia pełnej władzy w Polsce.

10 XI 1918 roku do Polski z twierdzy magdeburskiej przybył Józef Piłsudski, którego autorytet budowany podczas I wojny światowej predestynował, jak żadnego innego polityka, do objęcia władzy w Polsce. Aby uniknąć wojny domowej, dotychczas skłócone ze sobą organizacje, mając za główny cel powstanie państwa, rozwiązały się, przekazując pełnię władzy Piłsudskiemu. Jako pierwsza uczyniła to Rada Regencyjna oddając 11 XI 1918 roku władzę wojskową Piłsudskiemu, a także rząd Daszyńskiego. Nadmienić należy, że wszystkie te ośrodki działały początkowo w dużym rozproszeniu i osamotnieniu, nie było bowiem nawet pewne, który z nich ostatecznie stanie się oficjalnym rządem polskim. Wkrótce jednak kolejne przyłączały się do apelu i uznawały autorytet Piłsudskiego. Do grudnia 1918 roku stworzono podstawy pod przyszłą administrację polską. W dniu 18 XI 1918 roku Piłsudski powołał rząd, stawiając na jego czele, jako premiera, Jędrzeja Moraczewskiego z PPS. W dniu 22 XI 1918 roku dekretem Józef Piłsudski ustanowił siebie Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. Funkcję tę miał sprawować do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego, otwierając tym samym historię polskiego parlamentaryzmu.

Problem pozostały organizacje lewicowe i niektóre Rady Delegatów Robotniczych, które nie chciały podporządkować się władzy centralnej, dążąc do połączenia się z sowietami. Jako jedyne widziały przyszłą Polskę jako republikę sowiecką w kształcie dawnego Królestwa Polskiego (bez Wilna i dostępu do Bałtyku). Zgodnie z koncepcjami i wytycznymi, jakie przychodziły z Moskwy, wschodnia linia graniczna przyszłej republiki miała przebiegać wzdłuż linii Curzona, a zachodnia wzdłuż linii traktatowej. (mapka powyżej).

Jako jedyne nie zanikły z końcem 1918 roku i  w dniu 30 lipca 1920 roku w Białymstoku rewolucyjni działacze polscy, na czele z Julianem Marchlewskim, Feliksem Dzierżyńskim, Feliksem Konem, Józefem Unszlichtem i Edwardem Próchniakiem, utworzyli Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski (TKRP). Komitet był organizacją fasadową, która miała z kolei, przekazać ster rządów Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. Partia, opierając się o postanowienia Rad Delegatów Robotniczych i Chłopskich, stworzyłaby stabilny rząd.

Polska postrzegana była jako państwo związkowe ściśle powiązane z Rosja Sowiecką – republika o dużej autonomii wewnętrznej, lecz z armią stanowiącą element Armii Czerwonej, polskim Czeka, sowiecką polityką zagraniczną i ustrojem sowieckim. Delegaci z Polski mieli wchodzić w skład centralnych władz sowieckich, podobnie jak delegaci innych republik.

Ostatecznie jednak brak poparcia społecznego zmusił ich działaczy do emigracji do Rosji Radzieckiej, lub przejścia do działających partii lewicowych.

*

Mówiąc o ośrodkach władzy należy również wspomnieć o koncepcjach państwa. Rada Regencyjna, przynajmniej w swym początkowym okresie, widziała Polskę jako monarchię konstytucyjną, później już jako republikę. Pozostałe ośrodki od początku widziały ustrój jako republikański. Co do samej koncepcji narodowościowej to rozważano trzy koncepcje:

  • Koncepcje inkorporacyjną − zaproponowaną przez Romana Dmowskiego, która zakładała powstanie państwa jednolitego pod względem narodowości. Na wschodzie w składzie kraju miały znaleźć się tereny z przeważającą liczbą ludności polskiej, co ułatwiłoby proces polonizacji, a więc: Galicja Wschodnia, Litwa oraz ziemie po rzekę Berezynę. W kwestii granicy zachodniej plan ten przewidywał włączenie Górnego Śląska, Pomorza Gdańskiego, Wielkopolski oraz większości ziem Prus Wschodnich. Według Dmowskiego mniejszości narodowe miałyby zostać poddane asymilacji do narodu polskiego, lub przeznaczone do emigracji (tak jak w przypadku Niemców czy Żydów).
  • Koncepcję federacyjną lansowaną przez Józefa Piłsudskiego, tj. utworzeniem bloku państw skonfederowanych z Polską, składającego się z niepodległej Litwy, Białorusi i Ukrainy.
  • Koncepcję socjalną (zwolennikiem jej był Zygmunt Sandomierski) mówiącą o włączeniu do Polski nie tylko ziem etnicznych, ale także ziem powiązanych z Polską historycznie lub ekonomicznie. Koncepcje tą realizowała Komisja Likwidacyjna i Rada Narodowa na Śląsku Cieszyńskim.

  Ostatecznie w życie weszła koncepcja inkorporacyjna.

 

Your Offcanvas Sidebar area is currently empty. Go and add some widgets first.

Zmień wielkość liter
Kontrast