Krótka historia symbolu serca

PDF pageEmail pagePrint page

Serce, jako symbol życia znaczenie zawdzięcza swej podstawowej fizjologicznej funkcji. Przetaczając krew, jest niezbędne do podtrzymania życia. Istotna jest także jego lokalizacja w ciele człowieka.  Umieszczone za osłoną żeber wyznacza środek człowieka, mając tym samym, jak każde centrum, charakter sakralny.

Inną wartą uwagi kwestią jest to, że serce czujemy w każdej sekundzie życia. Daje o sobie znać od pierwszego do ostatniego tchnienia. Jak wykazały badania amerykańskie, 80 % matek odpoczywając trzyma swoje dziecko po lewej stronie ciała. Dzieje się to bez względu na to, czy matka jest prawo- czy leworęczna. Zastanawiając się nad przyczyną takiego stanu rzeczy dowodzono, iż rozwijający się zarodek nabywa silnie utrwalonej reakcji na odgłos bicia serca. Po urodzeniu, gdy dziecko trafia do nieznanego świata zewnętrznego, znany dźwięk wywiera na nie, uspokajający wpływ. Matka metodą “prób i błędów” odkrywa zależność między spokojem niemowlaka a stroną jego trzymania. Przeprowadzono także testy, podczas których okazało się, że noworodki, a także nieco starsze dzieci, którym puszczano dźwięk bijącego serca, były spokojniejsze i mniej płakały.

Prawdopodobnie początkowo w wielu kulturach główny punkt życia widziano w wątrobie i dopiero z czasem uległo to zmianie na rzecz serca. To właśnie na wieczne wyszarpywanie wątroby przez orła zostaje skazany Prometeusz. Serce, postrzegane, jako wrażliwe na zranienia, pełni funkcję siedliska wszelakich emocji i uczuć.

Już w sumeryjsko-babilońskim eposie o Gilgameszu natrafiamy na serce zdefiniowane podobnie jak to ma miejsce współcześnie. Występuje tu pierwszy w historii kultury opis ofiary złożonej z serca.

Gilgamesz i Enkidu po pokonaniu niebiańskiego byka wycięli mu serce i złożyli w ofierze bogu słońca Szamaszowi. Serce byka jest tu symbolem wierności wobec bogów.

U Sumerów serce zajmuje poczesne miejsce, ale mające znaczenie głównie życiu pozagrobowym. Według eposu o Inannie, bogini życia zamierzając pokonać boginię śmierci, udaje się do jej królestwa, gdzie zostaje zamieniona w kamień. Bóg słońca wysyła muzyka, który ma napełnić jej serce nową siłą, aby życie mogło powrócić na ziemię.

U Egipcjan serce znajduje się w centrum zainteresowania zarówno religii jak i fizjologii.

W mumifikacji mającej na celu zapewnienie wiecznego życia, serce odgrywa szczególną rolę, to jedyny organ umieszczany ponownie w oczyszczonym i zabalsamowanym ciele zmarłego, co ciekawe, mózg, jako pozbawiony znaczenia wyrzucano na śmietnik. W dniu sądu to serce świadczy na korzyść zmarłego. Symbolizowane przez kamienną miniaturę lub skarabeusza, położone na jednej z szal wagi, staje do oceny przed boginią prawdy i sprawiedliwości Maat, której symbol pojawia się na przeciwnej szali wagi. Werdykt zależy zarówno od całokształtu osobowości człowieka, jak i od jego postępowania.

Serce jest jednocześnie czymś danym nam “z góry” jak i czymś, nad czym trzeba pracować zgodnie z boskim porządkiem świata. Za człowieka wykształconego postrzegana jest osoba umiejąca odnaleźć w swym sercu ów boski porządek. Serce kojarzono z siedliskiem rozumu, więc człowieka „bez serca” uznawano za głupca.

W sercocentrycznej kulturze starożytnego Egiptu celem jest harmonia między osobowością a sercem jednostki. W okresie Starego Państwa przy braku rozdziału świata na część zewnętrzną i wewnętrzną „pójście za sercem” oznacza oddanie zewnętrznemu otoczeniu, społeczeństwu tego, co się mu należy w równowadze ze swoim wnętrzem. Natomiast w okresie Środkowego Państwa priorytet ma to, co wewnątrz, a w okresie Nowego Państwa serce zaczyna kierować się wolą bogów, zwracając się ku zaświatom.

Według Egipcjan dusza i osobowość człowieka mieszka w jego w sercu. Dlatego szczególnie ważne jest, by uczynić swe serce stałym i „umocować w centrum” osoby. W przypadku braku serca we właściwym miejscu, jednostka cierpi dotkliwie. Serce wyczulone na wszelkie formy zła odczuwa zmęczenie i znaczne osłabienie. Aby temu zapobiec zalecano unikanie konfliktów.

Za czasów Homera, Grecy w sercu umiejscawiają myśli, uczucia i wolę, a tym, co jest w stanie uduchowić człowieka nie jest serce, lecz raczej krew (blade dusze w Hadesie odzyskują pamięć o życiu na ziemi oraz życiodajny oddech po wypiciu krwi ofiarnego baranka). Platon redukuje znaczenie emocji, nad którymi kontrolę przejmuje rozum, lecz już Arystoteles skłania się ku pierwszoplanowości serca, jako źródła pochodzenia innych organów w rozwoju człowieka. Dusza i serce są intymnie związane. To z serca dusza kieruje ciałem. Empodekles uważa, że człowiek potrafi odbierać świat poprzez zmysły, gdyż sam składa się z tych samych składników, co reszta świata (ziemi, powietrza, ognia i wody). Myśl lokować ma się we krwi wokół serca, gdyż krew potrafi rozprowadzić wszystkie elementy po ciele.

W antyku w historii miłości, jaką jest Uczta Platona nie ma nawet wzmianki o sercu.  Postać Afrodyty czy też Wenus nie ma odniesienia do symboliki serca. Natomiast Eros/Amor jest, co prawda przedstawiany z łukiem i strzałami, lecz nie ma żadnych przesłanek potwierdzających by celował on w serce. Występujący w roli symbolu zakochania i miłości zmysłowej Eros/Amor ze strzałami celujący w serce jest dzisiaj czymś oczywistym, a przecież popularność zdobywa dopiero w okresie renesansu i baroku.

Dla Żydów to nie serce, lecz duch jest najważniejszy. Bóg stwarza człowieka nie poprzez włożenie w bryłę gliny serca, lecz wdmuchnięcie mu przez nos swego ducha. W sercu znajdować ma się głębsze zrozumienie i mądrość, jest źródłem uczuć dobrych, ale także tych złych. Serce symbolizuje również najważniejsze aspekty życia moralnego. Dla przyjęcia przesłania Boga, należy wymienić stwardniałe serce. Serce jest, więc plastyczne, jego wnętrze niczym w naczyniu można napełnić zróżnicowaną zawartością. Serce zostaje wiodącym symbolem w chrześcijaństwie. Jego istotą staje się przebywanie w nim duszy, która tym samym staje się substancjonalna.

W Starym i Nowym Testamencie serce jest siedliskiem zarówno dobra jak i zła. Staje się odzwierciedleniem tak indywidualnego charakteru jak i skłonności człowieka.

W średniowieczu symbolem cierpienia Jezusa i ludzkiego zbawienia jest krew. Lecz już w renesansie i baroku, wiele z desygnatów krwi przejmuje serce. Cześć oddawana jest Sercu Jezusa, jako symbolowi Bożej miłości do człowieka. Kult serca Jezusowego nie ma jednak swojego źródła w Biblii, podlega reinterpretacji w średniowiecznym okresie kulminacyjnym symboliki serca. Serce Jezusa szczególnym kultem obdarzali święci. Według Św. Augustyna, niespokojne serce ukojenie może zaznać dopiero w zaświatach, ale już św. Tomasz kładzie nacisk na zmianę postawy jeszcze w życiu doczesnym.

W średniowiecznych pieśniach trubadurów miłość dochodzi jedynie do granicy spełnienia. Epoka rycerska przekazuje nowy ideał emocjonalny, którego serce staje się objawem, obrazem i symbolem. Miłość płynąca z “całego i czystego” serca, może stawić czoło społecznym normom, również tym religijnym, wobec których namiętnie zakochani popełniają grzech. W epice rycerskiej w podręcznikowym przykładzie gatunku Tristana Gottfrieda ze Strasburga, do głosu dochodzi cielesna namiętność. Pierwszoplanową metaforą i siedliskiem namiętności, a także ośrodkiem siły, która rusza z posadzki bryłę świata i utrzymuje ją w ruchu, staje się serce. Kiedy zaś miłość zostaje powstrzymana, serce może się nawet zatrzymać. Dla tego, który kocha, wszystko jest dozwolone, zarówno zdrada jak i zniszczenie małżeństwa. Jednak już Lancelot może służyć za doskonały przykład miłości dworskiej, pozostając wiernym, tajemnym kochankiem królowej Ginewry.

Wiele z wyrażeń, metafor i symboli używanych przez zakochanych epoki rycerskiej zostało przeniesionych na miłość do Jezusa. Serce Jezusa związane jest z jego cierpieniem i miłością, a tym samym łaską zbawienia. Rodzi się gloryfikacja, a z czasem kult serca Jezusowego. W krajach protestanckich powstała nawet odrębna teolologia serca (teologia cordis). Około 1500 roku pojawia się płomienne serce, którego żar wznieca Jezus i jego miłość. Równolegle kształtuje się tradycja ikonograficzna serca Maryi, przebitego strzałami, wokół wieńca kwiatów.

Bernard de Clairvaux wyklucza możliwość, by osoba o zimnym sercu, niezdolnym kochać, pojęła słowo boże. Przedstawia spotkanie duszy z Jezusem analogicznie do spotkania młodej pary, łączącej się w miłości serca. Taka symbolika występuje również w literaturze mistyczno-alchemicznej oraz w psalmach protestanckich.

Romantyzm na dobre kształtuje europejskie serce. U Rousseau jest nie tylko siedliskiem uczuć, ale również w znaczeniu moralnym i boskim nosicielem dobra. Wnętrze ma zawierać się w sercu. Przy wątpliwościach, co do słuszności postępowania, powinno słuchać się właśnie serca. Rousseau stawia naturę wyżej niż Biblię, która jest tylko księgą, a prawo boże znajdować ma się właśnie w sercu.

W staronordyckim sercu oprócz koncentracji sił życiowych mieści się również odwaga. Fizyczne cechy serca wskazują na to, czy mężczyzna jest tchórzliwy. Drżenie serca oznacza, że czyjaś odwaga jest niewielka. Panowało przekonanie, że serce męża odważnego jest mniejsze niż serce tchórza. Dopiero nadejście chrześcijaństwa daje początek utożsamiania serca z emocjonalnością. Wówczas zaczynają łączyć się z nim takie stany jak: żal, radość, miłość i zadowolenie.

W Hinduizmie serce jest miejscem kontaktu z Brahmanem, personifikacją absolutu. Wszelkie żądze mieszczą się w sercu, a celem praktyk tej religii jest jego oczyszczenie. Dzięki oczyszczeniu zostaje objawiona prawda o Panu – duchu zamieszkującym w sercu.

W sztuce arabskiej inspirowanej sufizmem, mądrość (sophia) jako owoc serca, jest alegorycznie przedstawiana jako kwiat wyrastający z serca, lub jako bijące tam źródło z którego można się napić. W islamie serce jest miejscem kontemplacji i duchowości.

U Azteków serce jest głównym „bohaterem” krwawych ofiar z ludzi. Wyobrażenie o analogii kosmosu, państwa i człowieka, którą to triadę reprezentuje serce, leży u podstaw świata Azteków. Stopniując postrzeganie środka (mającego zawsze charakter sakralny), centrum kosmosu stanowi słońce, Meksyk to środek świata, a serce jest główną częścią człowieka. Tylko przez ofiary z serca człowieka, słońce zyskuje siłę do wznoszenia się każdego dnia. Jednostka oddając serce bogom i słońcu, zapewnia sobie godne życie w zaświatach i unika wiecznej ciemności w świecie podziemnym.

Występujące w wielu kulturach, zjadanie serca drugiego człowieka ma na celu przejęcie jego mocy a nawet uzyskanie z nim mitycznej i substancjonalnej tożsamości. Idea ciągłości sakralizowanej władzy wymaga przejęcia wszystkich atrybutów poprzedniego króla. Zjedzenie lub nawet samo posiadanie serca dzielnego wroga czy też zwierzęcia, ma zapewnić mężczyznom męstwo. Przykładem mogą być Bułgarzy, niegdyś noszący zaszyte w odzież kawałki wilczego serca, czy też Indianie zjadający serca upolowanych niedźwiedzi.

Bibliografia:

  1. J. Morris -„Naga małpa”

Ole M. Høystad – Serce. „Historia kultury i symbolu”

  1. Kowalski – „Omen, przesąd, znaczenie”

Monika Zaborowska

Your Offcanvas Sidebar area is currently empty. Go and add some widgets first.

Zmień wielkość liter
Kontrast